Strony

wtorek, 15 listopada 2011

SUMER [czas: ... - 2400 p.n.e.]

    Historia Sumerów zamyka się datą 2004, kiedy to królestwa Ur upadło pod ciosami Elamitów,  a na jego miejscu powstały państwa semickie. Ale ich początki w Mezopotamii są o wiele trudniejsze do ustalenia i pewnie długo pozostaną kwestią sporną. Wiele wskazuje na to, że przybyli do Sumeru na przełomie V i IV tysiąclecia, więc dla ułatwienia nam życia przyjmijmy, iż wylądowali u ujścia Eufratu 2000 lat wcześniej. Nie jest to zbyt naukowe podejście, ale w ten sposób otrzymamy symboliczną datę początku świata obliczoną przez biskupa Ushera :-))
W ciągu tych 2000 lat sporo się działo, ale niestety w miarę dobrze znanych jest nam tylko ostatnich pięć stuleci. W XXV w. zastajemy sytuację, kiedy istnieje kilkanaście niezależnych miast państw, które walczą o chociażby tytularne zwierzchnictwo nad całym krajem. Jak podają legendy, w XXVIII w. miastem uznawanym za najważniejsze było Kisz, które ok. 2650 r. straciło tę pozycję na rzecz Uruk rządzonego przez Gilgamesza.
       Źródła pisane mamy dopiero od roku ok. 2500, więc tak naprawdę dopiero wtedy można mówić o prawdziwej historii. W XXV i XXIV w. władzę zwierzchnią w kraju uzyskują takie miasta jak Lagasz, Ur, Uruk, Umma. Niestety walka o ten tytuł staje się z czasem coraz bardziej zażarta, władcy nie zadowalają sie samym pobiciem sąsiadów, ale sięgają po rzeczywistą władzę nad całym terytorium. Kilku nawet się to na krótkie okresy udaje, ale w całą sprawę w końcu wmieszał się Sargon z Agade. Był on Akadyjczykiem i udało mu się zebrać całą armię pobratymców. Akadyjczycy od stuleci przenikali do Sumeru i w tamtym czasie cała jego północ była przez nich zasiedlona. Jako koczownicy, w bitwach używali łuków i innej taktyki, niż Sumerowie, dzięki czemu Sargon dość łatwo opanował cały kraj. I mimo kilku buntów na południu, państwo stworzone przez Sargona przetrwało od 2315 do 2154. Padło pod ciosami górali ze wschodu,Gutejów. Miasta Południowego Sumeru odzyskały wtedy niezależność, a jednym z władców był słynny Gudea, król Lagasz.
Z kolei Gutejów pokonali Sumerowie, a stolicą Sumeru zostało zwycięskie Uruk, a wkrótce potem Ur. Władcom z tego miasta udało się rozciągnąć swa władzę na całą Mezopotamię na prawie 100 lat. Był to okres rozkwitu kulturowego i gospodarczego, nastał tzw. Renesans Sumeryjski. Jest to bardzo dobrze poznany okres dzięki tysiącom odkopanych dokumentów. Jednak dotąd pozostaje kwestią sporną, na ile ludzie zażywający dobrodziejstw Renesansu Sumeryjskiego byli Sumerami! Faktem jest, że po upadku państwa w 2004 r. języka Sumerów w prywatnych listach już nie używano, nasuwa się więc przypuszczenie, że wcześniej używany był z powodu tradycji. Przypominać to mogło sytuację średniowiecznej Europy, kiedy pisano tylko po łacinie, a nikt jej nie stosował na codzień.
      Pod koniec wieku na Mezopotamię najechali Amoryci, Królestwo Ur rozpadło się, a samą stolicę zdobyli Elamici w 2004 r. Od tej pory po sumeryjsku mówili już tylko kapłani cytujący święte księgi, ale pamięć o Sumerach i ich wspaniałe miasta trwały dalej jeszcze przez prawie 2000 lat.


        Pochodzenie Sumerów jest nieznane, niewykluczone, że przybyli oni ze wschodu i są spokrewnieni z założycielami cywilizacji w dolinie Indusu. Ok. 3200-2800 r. p.n.e. Sumerowie osiedlili się w Mezopotamii (tj. W "kraju między rzekami"), gdzie stworzyli liczne, niezależne państwa-miasta. Centrum każdego z nich stanowiła monumentalna, ceglana świątynia, której ściany, pokryte barwnymi, glinianymi stożkami, przypominały mozaikę. Świątynia była usytuowana w "świętym kręgu" bóstwa, do którego należało miasto. Na czele państwa stał król i najwyższy kapłan w jednej osobie (lugal - wielki człowiek). Świątynia w cywilizacji sumeryjskiej stanowiła ośrodek zarówno polityczny, jak i religijny oraz gospodarczy. Właśnie z potrzebami administracji świątynnej wiąże się wynalazek pisma klinowego: na początku miało ono charakter obrazkowy, a nieco później pojawiły się abstrakcyjne znaki odciskane rylcem w miękkiej glinie. Sumerowie wprowadzili także sześćdziesiętny system pomiaru czasu (24 godz., 60 min., 60 sek.) i kąta (360 stopni w okręgu). Świadectwem wysokiej kultury Sumerów były również ich osiągnięcia w dziedzinie sztuki, a zwłaszcza rzeźby. Pojawienie się pierwszych drobnych form rzeźbiarskich w glinie, kamieniu i metalu związane było z zastąpieniem pieczęci płaskich, używanych do naczyń w spichrzach świątynnych, cylindrycznymi. Pojawiły się także większe formy, jak np. figurka kobiety z Ur. Życie Sumerów rozwijało się pod przemożnym wpływem religii. Przedmiotem kultu była przede wszystkim stara sumeryjska trójca: Enlil, An i Enki, poza tym bóg słońca Utu, księżyca - Nanna i miłości - Inana.
      Okres wczesnodynastyczny (2800-2500 p.n.e.). Nowa faza w dziejach Sumeru związana była z dwoma zjawiskami. Pierwsze z nich to uzyskiwanie przez poszczególne miasta-państwa przewagi nad innymi i narzucanie im swej supremacji. I tak najpierw władca miasta Kisz Mesilim narzucił swą zwierzchność innym miastom-państwom i został pierwszym królem zjednoczonego państwa sumeryjskiego. Rola głównego ośrodka religijnego przypadła w nowym państwie miastu Nippur. Król nie był już jednak jednocześnie najwyższym kapłanem, a władza polityczna przestała się już pokrywać z religijną, w związku czym z doszło do rywalizacji pomiędzy świątynią a pałacem. Miasta zmieniły w tej epoce swój wygląd, z  inicjatywy władców zaczęły być otaczane murami, w Uruk miał je np. wznieść mityczny król Gilgamesz. Niezwykle charakterystyczną budowlą miejską Sumerów był tzw. zikkurat, czyli wielopiętrowa wieża z miejscem kultu na szczycie ("wieża świątynna"). Drugie istotne zjawisko to powolna migracja ludów semickich, które już od najdawniejszych czasów powoli przenikały na tereny Mezopotamii.  Ok. 2500 r. p.n.e. do władzy doszła dynastia z Ur, założona przez Mesanepada. Z tego okresu pochodzą słynne grobowce królewskie (odsłonięte w 1922 r.): 16 bogato wyposażonych grobów królów, księżnych i kapłanek, pochowanych z licznym orszakiem osób, które dobrowolnie poszły na śmierć wraz z nimi. Obyczaj ten wiązał się zapewne ze "świętymi zaślubinami" bogini Inanny (uosabianej przez najwyższą kapłankę) z jej ukochanym, bogiem świata podziemnego Dumuzim (Tamuzem, uosabianym przez króla).                                                                                                                    
        Ok. 2500-2360 r. p.n.e. do władzy doszła I dynastia z Lagasz; a jej założyciel Urnansze, zrzucił zwierzchność Kisz. Dokonania jego wnuka, Eanatumy, przedstawia pierwszy zabytek piśmienniczy, tzw. Stela Sępów z Girsu. Kolejny władca, Enmetena, próbował ograniczyć wpływy kapłanów; jednak już jego następca, Lugalanda, ich pomocy będzie zawdzięczać objęcie tronu. Uzurpator Urukagina przeprowadził w państwie sumeryjskim reformy społeczne (tzw. układ z Ningirsu), których celem było uszczuplenie dochodów kapłanów. Wprowadził on także opiekę nad wdowami i sierotami. Przy pomocy niezadowolonych kapłanów Lagasz, a potem Ur, Uruk, Larsę, Kisz oraz Nippur zdobył Lugalzagesi ("król krajów") z Ummy, po czym ruszył dalej na zachód, w stronę Morza Śródziemnego. Był to jednak ostatni władca Sumeru, państwo wyczerpane walkami wewnętrznymi i rozbite politycznie dostało się wkrótce bowiem pod panowanie akadyjskie (semickie).
=============================================
Medycyna        
        Możemy mieć pewność że lekarze byli znani w starożytnym Sumerze. W roku 1954 odkryto pewien tekst o charakterze medycznym. Ten najstarszy dokument posiadał spis leków i sposób ich przyżądzania. Tabliczka gliniana na której spisano leki została odkryta w Nippur.
Dokument ten wykazuje, że przy sporządzaniu lekarstw sumeryjski lekarz - tak jak jego współcześni koledzy - posługiwał się substancjami roślinnymi, zwierzęcymi i mineralnymi. Wykorzstywano takie substancje jak chlorek sodu (sól) i azotan potasu (saletra). Spośród produktów zwierzęcych używał takich jak mleko, skóra węża i skorupa żółwia. Jednak większość składników była pochodzenia roślinnego,  z roślin takich jak kasja, mirt, asafoektida, tymianek, a z drzew takich jak wierzba, grusza, jodła, figowiec i palma daktylowa. Składniki te były pobierane bezpośrednio z korzeni, nasion, kory lub żywicy.                       
Ze składników tych wyrabiano zarówno lekarstwa sproszkowane jak i w postaci płynnu. Stosowano do użytku zewnętrznego (w postaci maści), jak i wewnętrznego w postaci płynów. Tak jak dzisiaj dawano pacjentowi coś do popicia, by ułatwić przełknięcie lekarstwa. Zazwyczaj było to piwo. Tabliczka ta, stanowiąca jedyne źródło naszych informacji o medycynie sumeryjskiej w III tysiącleciu p.n.e., może posłużyć jako dowód istnienia praktyk lekarskich w tak odległych czasach. Oprócz medycyny Sumerowie musieli znać podstawy chemii.                                                                                                                
      Na tabliczce znajdują się pewne instrukcje dotyczące oczyszczenia pewnych skladników lekarstwa przed sproszkowaniem, co wymagało wielu procesów chemicznych. Przykładowo azotanu potasu czyli saletry nie można było otrzymać bez pewnych czyności "chemicznych".
Najprawdopodobniej Sumerowie badali ścieki, którymi odpływały nieczystości zawierające substancje azotowe, jak na przykład mocz i wyławiali znajdujące się w nich kryształki, by oddzielić z nich następnie poszukiwane substancje. Niestety tabliczka ta nie mówi nam o chorobach jakie dręczyły starożytnych Sumerow. Jednak z drugiej strony interesujacy jest fakt że lekarz piszący tą tabliczkę nie zawarł w tekście żadnych formuł magicznych ani zaklęć. W tekście tym nie został wymieniony żaden bóg ani demon.  Co nie znaczy ze Sumeryjczycy nie uciekali się do takich sposobów. Odkryto ponad 60 tabliczek   z zaklęciami stosowanymi zapewne przy różnych dolegliwościach czy chorobach. Sumerowie wierzyli, że za chorobę odpowiedzialny jest złośliwy demon przebywajacy w ciele chorego. Najprawdopodobniej każdy demon był odpowiedzialny za jedną lub kilka schorzeń. W tablczce poświęconej bogini Bau (inaczej też Ninisinna lub Gula), patronce sztuki medycznej wymienionych jest ponad 15 imion takich demonów. Być może nazwy tych demonów określają schorzenia na które cierpieli Sumerowie. Odkrycie tych tabliczek było wielką sensacją a jednocześnie zaskoczeniem że w tak odległych czasach była dobrze znana ta dziedzina nauki jaką jest medycyna.
Edukacja           
      Sumeryjski system edukacji, niewiele różnił się od tego jaki panował jeszcze do lat piędziesiątych XX wieku. A skąd to wiemy? Znaleziono ponad dwadzieścia kopii tabliczki mówiącej   o dniu powszednim szkoły i ucznia sumeryjskiego. Tabliczka ta datowana jest na okres III dynastii z Ur, około 2000 lat p.n.e. Do końca nie wiadomo kto jest autorem tej tabliczki. Być może jest to jakiś nauczyciel sumeryjski a być może uczeń. Sam tekst wskazuje na to że autorem jest jakiś uczeń który napisał coś w rodzaju wypracowania na temat “Mój dzień w szkole”. Przyjrzyjmy się bliżej temu tekstowi:     
 “Uczniu, dokąd chodziłeś od najwcześniejszych dni?”
“Chodziłem do szkoły.”
“Cóżeś w szkole robił?”
“Odczytywałem moja tabliczkę, jadłem moje śniadanie, sporządziłem moja tabliczkę, zapisałem ją, ukończyłem...
Po zamknięciu szkoły poszedłem do domu, wszedłem do domu, gdzie mój ojciec siedział.
Powtórzyłem ojcu moje pisemne ćwiczenie, przeczytałem mu moją tabliczkę - mój ojciec był zadowolony, znalazłem uznanie u mego ojca.”
                                                                                                                                   
         Od rana do późnych godzin popołudniowych uczeń taki przebywał w “domu tabliczek”. Uczył się pisma, następnie recytował swoje prace. Jeżeli pismo był niezadawalające, dostawał rózgą a następnie powtarzał zadania. Szkoła sumeryjska była raczej ponura i nie zachęcająca - program nauki był “sztywny”, metody nauczania nudne a dyscyplina surowa. Nic więc dziwnego że niektórzy uczniowie wagarowali, przez co zostawali tak zwanym “trudnymi uczniami”. Sami nauczyciele borykali się  z podobnymi problemami jakie mają dzisiejsi wykładowcy. Głównie chodzi o zarobki, wiec powszechną rzeczą było dawanie korepetycji lub otrzymywanie jakiś drobnych datków od rodziców. Należy zwrócić uwagę na fakt iż w dni pogodne zajęcia odbywały się na dziedzińcu. Oto fragment tabliczki mówiąca o nauczycielu “odpowiedzialnym za dziedziniec”, który nakazuje uczniom pisać.
Ten, który jest odpowiedzialny za dziedziniec, powiedział: “Piszcie!”, ... spokojne miejsce.
Wziąłem moją tabliczkę...
Zapisałem moją tabliczkę...
Ten, który był odpowiedzialny za...[rzekł] “Dlaczego bez mego zezwolenia rozmawiałeś?”, wychłostał mnie.
Ten, który był odpowiedzialny za...[rzekł] “Dlaczego bez mego zezwolenia podnosiłeś wysoko głowę?”, wychłostał mnie.
Ten, który był odpowiedzialny za rysunek [rzekł] “Dlaczego bez mego zezwolenia wstałeś?”, wychłostał mnie.
Ten, który był odpowiedzialny za bramę [rzekł] “Dlaczego bez mego zezwolenia wychodziłeś?”, wychłostał mnie.
Ten, który był odpowiedzialny za... [rzekł] “Dlaczego bez mego zezwolenia wziąłeś?”, wychłostał mnie.
Ten, który był odpowiedzialny za [język] sumeryjski [rzekł]; Mówiłeś.....”, wychłostał mnie.
Mój nauczyciel [rzekł] “Twoja ręka nie jest dobra”, wychłostał mnie.
                                                     

       Cytowany tekst mówi nam o metodzie nauczania jaka panowała w starożytnym Sumerze. W dalszej części ojciec tego ucznia, postanawia zaprosić do domu nauczyciela. Ugaszczał go przy syto nakrytym stole, wręcza mu podarunki. Bynajmniej nie jest to próba przekupstwa czy może jak uważa S.N. Kramer lizusostwo, lecz rzuca światło na obyczaje panujące w ówczesnych czasach. Być może nauczyciele nie byli zbytnio chojnie nagradzani za swój trud, więc byli zmuszeni do przyjmowania zapłaty od rodziców swoich uczniów. Jeszcze jeden tekst mówi nam, że w miesiącu były trzy dni wolnego od zajęć. Tekst ten mówi o jakiś obrzędach trwających trzy dni, lecz do końca nie ustalono jakiego charakteru były to święta.                                
 Oto obliczenie mego miesięcznego pobytu w szkole:
trzy są dni wypoczynku każdego miesiąca, świąt są trzy dni każdego miesiąca, wśród tego dwadzieścia cztery dni każdego miesiąca to są dni, które spędzam w szkole, długie to są dni.
                                       
     Tematy szkoły wystepują również w wielu innych tabliczkach. Jest dysputa między dwoma nauczyciela- mi lub dysputa między nadzorcą i pisarzem.                                                                                                      
   Edukacja była dobrze rozwinięta, była jak by to nazwać częścią wychowania. Była powszechnie dostępna lecz korzystali z niej uczniowie pochodzacy z wysokiej klasy spoleczeństwa. Uczniami takiej szkoły byli głównie synowie namiestników, gubernatorów, urzedników, kapłanów, pisarzy, rzemieślników a także kupców. Brak danych na temat uczenic w sumeryjskiej szkole, co nie znaczy że ich nie było bowiem wśród kapłanek nie brak oświeconych i wykształconych kobiet. Jednak nauka w sumeryjskiej szkole była długa, żmudna i jednoczesnie droga.                                                                                                         
      Zarządzanie państwem-miastem, warsztatem rzemieślniczym czy też sądem wymagało nie tylko umiejętności czytania i pisania. Czyli jeśli pójdziemy tym tokiem rozumowania, to zarządca warsztatu kowalskiego musiał nie tylko umieć czytać i pisać, lecz także musiał znać podstawy technologii obróbki metalu a co za tym idzie - fizyki i chemii. Warto zwrócić uwagę na fakt iż mimo wielu szkół jakie istaniały (czego dowodzą wykopaliska) w starożytnym Sumerze, nie wielu absolwentów ją kończyło. Sumeryjska szkoła to nie tylko nauka pisania. To instytucja w której nabywało się wszechstronnej wiedzy tak potrzebnej do zarządzania nawet najmniejsza instytucją. Być może w starożytnym Sumerze znajdowały się szkoły o różnych profilach, czy jak byśmy dzisiaj powiedzieli - specjalizacjach, wiele na to wskazuje. Dla przykładu - architekci budący wielkie świątynie czy zigguraty musieli znać takie dziedziny nauki jak matematyka, fizyka czy nawet chemia.                                                                                         
       Cała edukacja rozpoczyna się od opanowania techniki przygotowania tabliczki i rylca. Następny krok to stawianie pierwszych znaków. Następnie poznawano wyrazy jak i gramtykę, i stylistykę. W pożniejszym czasie, po najeżdźie Sargona z Akadu, kiedy Sumer był podzielony na “dwunarodowość”, pojawiła się konieczność stworzenia słowników.                                                                                                                                                                             
         Na czele sumeryjskiej szkoły stał “Ojciec Domu Tabliczek”. Zastępcą zaś dyrektora był tak zwany “Wielki Brat”, zaś sama szkoła nazywana była edubbą - domem tabliczek. Nauka trwała przez wiele lat  i była żmudnym procem, lecz po skończeniu szkoły, ten który wytrwał  i okazał się zdolny, mógł liczyć  na wysokie stanowisko urzędowe, a co za tym idzie - na zaszczyty i bogactwa.

Brak komentarzy: